تحلیل تاب‌آوری زنجیره تأمین انرژی اتحادیه اروپا در برابر اختلالات ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز

به گزارش نبأخبر،این پژوهش به ارزیابی پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی ناشی از اختلالات زنجیره تامین انرژی بر اساس بسته شده تنگه هرمز، به عنوان یک کریدور حیاتی انرژی و تجارت جهانی، بر اتحادیه اروپا می‌پردازد. با به‌کارگیری چارچوب تحلیلی تاب‌آوری (Economic Resilience)، این مطالعه ظرفیت و آمادگی اتحادیه اروپا را در برابر شوک‌های زنجیره تأمین انرژی، به ویژه در سناریوهای قطع عرضه، مورد سنجش و تحلیل قرار می‌دهد.

• اهمیت تنگه هرمز در تجارت جهانی و تأمین انرژی (میزان نفت و گاز عبوری) اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا به طور سنتی بخش قابل توجهی از نیازهای انرژی خود را از کشورهای منطقه خلیج فارس تأمین کرده است. علی‌رغم روند کاهشی وابستگی مستقیم به نفت و گاز این منطقه در سال‌های اخیر، تنگه هرمز همچنان به عنوان یک نقطه استراتژیک، نقشی حیاتی در تعیین ساختار هزینه انرژی اتحادیه، ثبات قیمت‌های جهانی نفت و حفظ تنوع‌بخشی منابع وارداتی ایفا می کند.

شاخص‌های کلیدی ارزیابی اهمیت راهبردی و اقتصادی تنگه هرمز (بر مبنای حجم عبوری نفت و LNG، سهم واردات اروپا، حساسیت قیمت‌ها و اهمیت استراتژیک تنگه هرمز در تحلیل امنیت و پایداری تامین انرژی جهانی)

1. سهم واردات نفت اتحادیه اروپا از کشورهای عبوری از تنگه هرمز

بر اساس آمار Eurostat و BP Statistical Review:حدود ۶ تا ۸ درصد واردات مستقیم نفت خام اتحادیه اروپا از کشورهای صادرکننده‌ای تأمین می‌شود که نفت آنها از تنگه هرمز عبور می‌کند (عربستان، امارات، عراق، کویت).با این حال، اثرگذاری تنگه فقط در واردات مستقیم نیست بلکه در قیمت جهانی نفت است؛ کوچک‌ترین اختلال می‌تواند قیمت تمام‌شده انرژی را در اروپا افزایش دهد. علیرغم  سهم  کم واردات مستقیم مستقیم نفت خام اتحادیه اروپا از کشورهای صادرکننده‌ حوزه خلیج فارس ، با توجه به اینکه تحت تاثیر قرار گرفتن قیمت نفت برنت که معیار اصلی اروپا استازهر اختلال احتمالی در تنگه هرمز ، اتحادیه اروپا به شدت نسبت به شوک‌های قیمتی آسیب‌پذیر خواهد کرد.

بر اساس داده‌های ECB (بانک مرکزی اروپا):

• افزایش ۱۰ دلاری در قیمت جهانی نفت می‌تواند تورم اروپا را ۰.۱ تا ۰.۲ درصد بالا ببرد.

منبع:

ECB Economic Bulletin, Energy Sensitivity Analysis (2023)

Eurostat – Energy Imports by Partner Country (2022–2023)

BP Statistical Review of World Energy 2023

2. اهمیت LNG عبوری برای اتحادیه اروپا

داده‌های IEA نشان می‌دهد:اروپا حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد LNG مصرفی خود را از قطر دریافت می‌کند.(تقریباً تمام LNG صادراتی قطر (بزرگ‌ترین صادرکننده جهان) از تنگه هرمز عبور می‌کند)بنابراین:

• وابستگی اروپا به LNG عبوری از تنگه هرمز نسبت به نفت بیشتر است.

منبع:

IEA LNG Trade Flows 2023

آسیب‌پذیری بخش‌های صنعتی اتحادیه اروپا در سناریوی اختلال انرژی

• صنایع شیمیایی (آلمان، هلند، بلژیک): بیشترین وابستگی به گاز طبیعی و LPG. هر ۱۰٪ افزایش قیمت گاز → افت ۲.۵٪ تولید.
• صنایع فولاد (آلمان، لهستان، چک، اسپانیا): مصرف‌کننده اصلی برق و گاز. شوک ۳۰٪ی قیمت انرژی → کاهش ۴ تا ۷٪ تولید.
• خودرو و قطعه‌سازی (آلمان، اسلوواکی، جمهوری چک): نسبتاً کم‌وابسته به انرژی مستقیم، اما بسیار حساس به اختلال زنجیره تأمین و افزایش قیمت انرژی در بالادست.
• آلومینیوم و فلزات غیرآهنی (فرانسه، یونان): یکی از پرمصرف‌ترین بخش‌ها. جهش ۵۰٪ قیمت برق → تعطیلی ۱۵–۲۰٪ ظرفیت طی ۶ ماه.
• صنایع سیمان و سرامیک (ایتالیا، اسپانیا): وابسته به گاز. شوک ۲۰–۳۰٪ → کاهش ۸–۱۲٪ تولید.
• صنایع غذایی (فرانسه، ایتالیا، لهستان): کم‌وابسته اما در حمل‌ونقل و بسته‌بندی هزینه‌ها فوق‌العاده بالا می‌رود.
• پتروشیمی و پالایش (لهستان، آلمان): وابستگی بالا به خوراک مایع. افت ۱۵–۲۰٪ ظرفیت در سناریوی کاهش واردات نفت خام از خاورمیانه.

نتیجه کلی:

بخش‌های انرژی‌بر اروپایی طی ۳ ماه اول بحران بین ۵ تا ۱۲٪ افت تولید را تجربه می‌کنند؛ در کشورهای وابسته‌تر (اسلواکی، یونان، بلغارستان) این عدد تا ۲۰٪ می‌رسد.

منابع :

آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)

Industrial Energy Efficiency & Demand Reports

به‌ویژه گزارش‌های:

• IEA (2022). Gas Market Report — Q4 and annual review.
• IEA (2023). Energy Prices and Productivity Impacts in EU Industry.

Bruegel (مؤسسه پژوهشی بروگل)

تحلیل‌های مبتنی بر داده‌های واقعی بحران ۲۰۲۱–۲۰۲۳ انرژی:

• McWilliams, S., Sgaravatti, et al. (2022). How EU Energy‑intensive Industries Reacted to Gas Price Shocks.

سناریوی کمی (Quantitative) وابستگی به انرژی به تفکیک کشورهای عضو بر مبنای اختلال قطع ۳۰–۴۰٪ عرضه نفت و LNG خاورمیانه

درصدها تقریبی‌اند و سهم وابستگی کل انرژی یک کشور به واردات نفت/گاز خاورمیانه را نشان می‌دهند:

• آلمان:

• وابستگی نفت به خاورمیانه: ۱۸٪
• وابستگی گاز به خاورمیانه/LNG: ۱۰٪
• ریسک صنعتی: متوسط–بالا

• فرانسه:

• نفت: ۱۴٪
• گاز/LNG: ۸٪
• ریسک صنعتی: متوسط

• ایتالیا:

• نفت: ۲۶٪
• گاز/LNG: ۱۲٪
• ریسک صنعتی: بالا

• اسپانیا:

• نفت: ۲۳٪
• LNG: ۷٪
• ریسک صنعتی: متوسط

• هلند:

• نفت: ۱۲٪
• LNG: ۹٪
• ریسک صنعتی: پایین–متوسط

• بلژیک:

• نفت: ۲۵٪
• LNG: ۱۰٪
• ریسک صنعتی: متوسط

• لهستان:

• نفت: ۱۸٪
• گاز: ۵٪
• ریسک صنعتی: بالا (به علت صنایع فولاد و پتروشیمی سنگین)

• جمهوری چک:

• نفت: ۲۰٪
• گاز: ۶٪
• ریسک صنعتی: بالا

• اسلواکی:

• نفت: ۲۷٪
• گاز: ۹٪
• ریسک صنعتی: بسیار بالا

• یونان:

• نفت: ۳۵٪
• گاز: ۱۴٪
• ریسک صنعتی: بسیار بالا

• بلغارستان:

• نفت: ۳۰٪
• گاز: ۱۰٪
• ریسک صنعتی: بالا

• دانمارک / سوئد / فنلاند:

• نفت: ۵–۱۲٪
• گاز: بسیار کم
• ریسک صنعتی: پایین

• رومانی / کرواسی / اسلوونی:

• نفت: ۱۰–۲۰٪
• گاز: ۵–۱۰٪
• ریسک صنعتی: متوسط

منابع :

Eurostat – Energy Data

این منبع اصلی‌ترین داده‌ها را دربارهٔ واردات نفت خام، فرآورده‌های نفتی، و گاز طبیعی (شامل LNG) به تفکیک کشور عضو اتحادیه اروپا و مبدأ عرضه (شامل خاورمیانه) فراهم می‌کند.

• Eurostat (2023). Energy Balances and Renewables – Statistics Explained.
• Eurostat (2024). International Trade in Energy Products.

آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)

گزارش‌های IEA اطلاعات دقیقی دربارهٔ جریان‌های جهانی نفت و گاز، همچنین وابستگی منطقه‌ای کشورها به منابع انرژی ارائه می‌دهند.

• IEA (2023). World Energy Outlook 2023.
• IEA (2023). Oil Market Report.
• IEA (2023). Gas Market Report.

این گزارش‌ها تحولات بازار LNG و وابستگی اروپا به آن را نیز پوشش می‌دهند.

جمع‌بندی

• میانگین وابستگی نفت اتحادیه اروپا به خاورمیانه حدود ۲۰–۲۵٪ است.
• بسته شدن تنگه هرمز → کاهش ۳۰–۴۰٪ عرضه نفت و LNG خاورمیانه → شوک قیمت ۳۰–۷۰٪.
• صنایع انرژی‌بر (فولاد، آلومینیوم، شیمیایی) بیشترین آسیب را می‌بینند.
• کشورهایی با زیرساخت LNG و انرژی تجدیدپذیر قوی (اسپانیا، هلند، دانمارک) کمترین آسیب‌پذیری را دارند.
• کشورهای شرق و جنوب اروپا بیشترین ریسک سیستمی را دارند.

محمد رضا زحمتکش

مدیر مسئول پایگاه خبری تحلیلی نبأخبر

zahmat110@gmail.com